روسر بنه به بالين!

                                                                     روسر بنه به بالين، تنها مرا رها كن

                                                                         ترك منِ خرابِ شبگردِ مبتلا كن

كنسرت شجريان را در سال 87 نديده‌ام، اما در سال 84 ديده‌ام. شنونده و بيننده‌ي ايراني با آثار او عالمي دارد و راز و رمزي. البته ما ايراني‌ها، شايد مثل ساير ملت‌ها و شايد هم بيشتر و غليظ ‌تر و غني‌شده‌تر از آنها، معمولاً براي خودمان در عوالم ذهن و معنا و ماوراء و اسطوره و خيال و فال و رمز و راز، سير و سياحتي داريم دلنشين و دلپذير.

استاد خرمشاهي حافظ ‌پژوه نشان داده است كه جايگاه فال حافظ در ميان ما ايرانيان چيست و چگونه است؟ با دليل و بي‌دليل هميشه به هر حال نوعي از حرمت و حريمِ عالَم غيب را براي آن قائل بوده‌ايم و هستيم. عالم پر راز و رمز موسيقي نيز چنين است. خصوصاً اگر عالمِ اين عالَم، ساز و آواز را بر سر تربت باطني حافظ و لِسعدي و مولانا بياورد و چنانكه حضرت لسان‌الغيب وعده فرموده است آنان را در دايره‌ي سماع به رقص روح وادارد.

                                 بر سر تربت من با مي و مطرب بنشين

                                                                   تا به بويت ز لحد رقص‌كنان برخيزم

شجريان، استادانه همين كار را مي‌كند. گمان نمي‌كنم كه اگر مولانا و حافظ و سعدي در مراسم كنسرت او حضور داشته باشند، بتوانند فقط بشنوند و سكوت كنند و دامنكشان برگرد خويش به گردش درنيايند. خصوصاً حضرت جلال‌الدين محمد كه در اين داستان صاحب سابقه‌اي آشكار و آشناست و حداقل يكبار در بازار طلافروشان قونيّه با استماع سمفوني زرگران از "زبان زرگري" چيزي ديگر دريافت كرده و آنگاه چنان به جنبش برخاسته كه هرچه در دكان صلاح‌الدين زركوب بوده نثار شده است. سنفوني نم‌نم باران، از آواي "نَرمْ ـ نرمِ" چكّش هنرمندانه‌‌ي زرسازان، آهسته‌ آهسته برامد، بيرون آمد، اوج گرفت و كوه پولاد را مثل غبار زر، دست‌افشان و سرافشان كرد. به قول سعدي:

                              دوستان در هواي صحبت يار

                                                                       زر فشانند و ما سرافشانيم

شب‌هاي انتشار خبر كنسرت در سال 84، بيژن و منيژه بارها اصرار كرده بودند: "پدر! براي ما بليط بگير". و احمد هر بار پاسخ داده بود: "شما كه بچه‌هاي موسيقيِ پاپيد! شما را چه به سنّتي‌ها؟ من هم كه حال و حوصله‌ي بليط خريدن و انتظار كشيدن را ندارم. نوارش را خواهيم ديد و خواهيم شنيد. به هر صورت قسمت نيست". ناگهان شبي از شب‌هاي شروع، صداي تلفن درآمد. همسايه بود. "چند عدد بليط خانوادگي خريده‌ام. مي‌دانم كه شما شخصاً قدرشناس موسيقي ملي ايراني. در اين كنسرت كسي بايد شركت كند كه شريك باشد، شيفته باشد. دو سه بليط هم براي شما در نظر گرفته‌ام."

احمد انديشيد: اين اولين راز و رمز. كنسرت نطلبيده، مراد است. چطور اين مرد به ياد ما بوده است؟ هيچ‌كس نتوانست در برابر دعوت غيرمترقّبه مقاومت كند. خيابانِ ازدحام، درِ ورودي تالار وزارت كشور. گاه از چپ و گاه از راست، كسي مي‌گذشت كه زخمه‌اي بر كمانچه مي‌كشيد: "صد هزار تومان". بليط ده بيست هزار توماني را مي‌‌گفت. بازار سياه و پيشنهاد بي‌شرمانه، سال‌هاي سال بود كه مسبوق به سابقه بود؛ اما بيشتر در حوزه‌ي اقتصاد. احمد خوشحال شده بود كه مي‌ديد يكبار هم يا چند بار هم، اين بازار براي فرهنگ و هنر پديدآمده است.

تالار سرشار از موج جمعيت بود. استاد و همايون و كلهر و عليزاده در جايگاه آرام گرفته بودند. ديري نگذشت كه ـ سبحان‌الله! ـ از آنهمه آرامش، چنان ناآرامي‌يي برخاست كه كرانه نمي‌شناخت. كلهر و كمانچه درهم مي‌تنيدند. چنان‌كه گاه نمي‌توانستي تفكيك كني. و تميزدهي كه كلهر كدام است و كمانچه كدام؟ عليزاده و تار در سوي ديگر. پدر و پسر نيز. و سرانجام؟ آواز و ساز و ترانه و تصنيف، نه شور كه شورش برپا كرد. آرام،‌ اما در دستگاه شورش!... و احمد ناگهان صداي سهراب سپهري را شنيد:

ـ دستي افشان!...

 دستي‌افشان، تا ز سر انگشتانت، صد قطره چكد، هر قطره شود خورشيدي

احمد خود را در بازار قونيّه مي‌يافت، در پي آن شيداي سر و دست افشان، كه حالا در كالبد زمان حلول كرده و از اين روزگار سر درآورده است. يادش آمد. اين شعر سهراب، از معدود شعرهايي بود كه او و دوستان دانشجويش سي سال پيش‌گاه در كوه مي‌خواندند و تلاش مي‌كردند تا كلمات را از سپهر سپيد سهرابِ شاعرانه‌اش به سپهر سرخ سهرابِ شاهنامه بكوچانند و به تالار تشريفاتي تفسيرهاي سياسي و پارتيزاني بكشانند!

ـ دستي افشان، تا ز سرانگشتانت، صد قطره چكد، هر قطره شود خورشيدي

ـ باشد كه به صد سوزن نور، شبِ ما را بكند روزن روزن

آواز پدر، آواز پسر. شعله شيدايي، هنور در اجاق جان احمد فرو نخفته بود كه باز هم ناگهان صداي آشنا، صداي ‌آشناي ديگري، در فضاي تالار پيچيد. اين بار انگار محمدرضا نبود، جلال‌الدين محمّد بود. شجريان نبود، شمس بود. خراساني نبود، تبريزي بود. خراساني و تبريزي چنان درهم تنيده بود كه هيچ چشمي نمي‌ديد جز چهره عشق را و هيچ گوشي نمي‌شنيد جز صداي عاشقانه‌ي:

                            رو سر بنه به بالين، تنها مرا رها كن

                                                           ترك من خراب شبگرد مبتلا كن

آهنگسازي شجريان در اينجا (و هم در آنجا: دستي‌افشان) معركه است. ابداً اغراق نيست اگر گفته شود انگار از ازل چنين آهنگي را براي چنين غزلي ساخته‌اند و در دل صاحبدل انداخته‌اند. كسي نفهميد چه شد. كسي نفهميد چه شد كه احمد ناگهان مثل ابر بهاري جاري شد. اشك‌هايش دامن دامن مي‌ريخت و چشم‌هايش لحظه به لحظه سرخ و سرخ‌تر مي‌شد. گويي ماجراي "گراندهتل" و كنسرت عارف قزويني در سوگ كلنل محمدتقي‌خان پسيان تكرار شده بود. كنسرتي كه بسياري از شركت‌كنندگان در آن، مي‌دانستند منظور عارف از تصنيف "گريه كن كه گر، سيل خون‌گري، ثمر ندارد" چيست و كيست. اما اينجا، آن شب كسي نمي‌دانست ماجرا كدام است؟ نيمه‌شب، بچه‌ها از پدر پرسيدند. پاسخ نمي‌داد. بامداد فردا گفت: نمي‌دانم چرا ناگهان پرده‌اي در تالار خيالم آويخته شد. پدرم را ديدم كه مثل مولوي در واپسين شب عمر در بستر آخرين بيماري آرميده و من مثل پسر مولانا تا صبح بيدارم و تا صبح صدبار به اتاق او سر زده‌ام و او سرانجام خطاب به فرزندش اين غزل را ساز كرده است. اگر قصه مولانا و آخرين غزلش همين باشد و روايتش درست باشد، من آن را به بركت صداي شجريان در عالَم مكاشفه رؤيت كردم. پدر را بستريِ خانه‌يِ مولانا ديدم و خودم را پرستاري كه تا صبح با شمع مي‌سوخت.

... و ناگهان يك ماه پس از كنسرت شجريان، مكاشفه‌ي آن شب براي احمد، در عالم واقعيّت، ‌عين واقعيّت، رخ‌ نشان داد. بهمن 84، پدر (عليرغم صحّت و سلامت پيشين) سر بر بالين نهاد. نيمه‌شب، احمد مثل هميشه به سراغ پدر رفت. نگاهشان درهم آميخت. "كنسرت،‌ كنسرت". يادش آمد. مثل رعد شكست و مثل ابر گريست. پدر چندان توانا به تكلّم نبود. چشم‌‌هايش علت را مي‌پرسيد. احمد بي‌اختيار، اشك و آواز را پيوند داد. حالا بيژن و منيژه هم آواز او را شگفت‌زده مي‌شنيدند:

ـ رو سر بنه به بالين، رو سر بنه به بالين، تنها مرا رها كن. ترك من خراب شبگرد مبتلا كن، آ... ه، ترك من خراب شبگرد مبتلا كن!

... آيا راز و رمزي بود در آن كنسرت؟ يا ما ملّتي هستيم خيال‌پرور؟ مثل حافظ كه گفت:

                                 خيال خال تو با خود به خاك خواهم برد

                                                       كه از خيال تو خاكم شود عبيرآميز

codex26x

page03

قهرمان!

منشور اخلاقي

حكايت بيژن و منيژه

دختر و پسر جوان با چند زن و مرد ميانسال وارد حياط كوچك شدند. هنوز حرف‌هايي را كه لحظاتي پيش، از طريق راديوي اتوموبيل شنيده بودند، به ياد داشتند. راديو، در همان حال كه اتوموبيل از خيابان‌هاي دامنه‌ي البرز بالا مي‌رفت، حرف‌هاي پرشور سخنران را پخش كرده بود: «مهاجمان متجاوز عراقي، خرّمشهر را از چند سوي محاصره كرده‌اند و از زمين و آسمان مي‌كوبند، امّا فرزندان دلير مردم مقاومت مي‌كنند. آخرين خبرها حاكي از اين است كه خوشبختانه دشمن نتوانست كاري صورت بدهد و از خرّمشهر عقب‌نشيني كرد»!‏دختر و پسر در كنار چهار مرد و زن به انتظار ايستادند. حياط كوچك، صفا و صميميّت داشت. پسر لبخند زد و خطاب به دختر گفت: خدا را شكر كه امروز روز خوبي است. روزهاي قبل، خبرهاي بدي از جبهه مي‌رسيد. دست و دلم مي‌لرزيد كه مبادا اوضاع و احوال جنگ، بدتر و خطرناك‌تر شود و فضا را تيره و تار كند. امّا خوشبختانه اينطور نشد و حالاواقعاً روز شادي و روز جشن است.‏لبخند متقابل، پاسخ شيريني بود. و انتظار همچنان دلهره‌آور بود: «نكند كه نيايند». دختر، ديدار صاحبخانه را بيشتر از ديدار ديگران دوست مي‌داشت. و سكوت بر سر ميهمانان سايه انداخت. حياط كوچك را بايد با آسمان بزرگ پيوند مي‌زدند. و زدند.‏ـ آسمان امروز چقدر آبي است!

ـ آبي‌روشن!

ـ آبي آسماني!

ـ به رنگ چشم شما!

ـ آمدند. آمدند. سلام... سلام...

‏جوانك دست و پايش را جمع كرد و روي به دختري كه مثل مرواريد اشك مي‌ريخت، با لحن خاصّي گفت: ديدي؟ «امام آمد»! براي دوّمين بار بود كه شنيدن اين جمله كوتاه، احساس رؤياييِ بي‌سابقه‌اي را در دل آن دو نفر بيدار مي‌كرد. بار اوّل، دو سال قبل بود. ناگهان روزنامه‌ها خبر داده بودند كه «آمد». بار دوّم هم حالاست. و هر دو بار، زندگي تازه‌اي با حسّ و حالي غريب آغاز شد، بي‌آنكه بتوان آينده را پيش‌بيني و پيش‌گويي كرد. احوالپرسي و معارفه‌ي كوتاه انجام گرفت. و بعد:‏ـ مهرّيه چيست؟

ـ هرچه خانم بگويند.

ـ فقط يك جلد كلام الله مجيد.

ـ بايد يك مهريّه‌ي مادّي هم ضميمه بشود.

ـ هرچه خود خانم بگويند.

ـ فقط يك جلد كلام‌الله مجيد.

ـ بايد يك مهريّه‌ي مادي هم ضميمه بشود.

روحاني اوّل (كه وكيل پسرك بود) چشم چرخاند و به صورتي كه بتوان لب‌خواني كرد گفت: وقت كم است، زود تعيين كنيد، مگر نمي‌داني فتواي ايشان اين است كه مهريّه بايد ماليّت داشته باشد؟ بايد قبلاً تعيين كرده بوديد.

ـ هرچه خود خانم بگويند!

ـ فقط يك جلد كلام‌الله مجيد!

ـ بايد يك مهريّه‌ي مادي هم ضميمه بشود!‏‏... چنين احساس مي‌شد كه اگر لحظه‌اي ديگر تأخير شود، جلسه عقد بدون عقد پايان خواهد يافت. تب و لرزي خوشايند، جوان را فرا گرفته بود و اشك شوق و ذوق از چشم زن و مرد جاري بود. ناگهان روحاني دوّم با صدايي كه خاطره‌اش ماندني است، پيشنهاد كرد: پنج سكّه بهار آزاد به نام پنج‌تن. و اجراي مراسم عقد آغاز شد. امام (به عنوان وكيل زوجه) پس از استيذان از پدر دخترك به وي اشاره كرد و به زبان فارسي گفت: ‏ـ اين خانم را با مهريّه‌اي كه معلوم شد، و شرايطي كه تعيين شده است به عقد ازدواج دائم اين آقا در آوردم...

الفاظ اصلي عقد نكاح، دوبار به فارسي و بار سوّم به عربي تكرار شد. چنان كوتاه كه انگار پرنده‌اي بر شاخه‌اي آوايي سر داد و بال زد و رفت. آنگاه به همان كوتاهي نيز نصيحتي. و سفارشي به سازش. جوانك آهسته زير لب گفت: تنها موردي كه سازشكار بودن و انقلابي بودن، همسان است! (يا يكي از موارد).

اشك‌ها و لبخندها همچنان آسمان آبي را به زمين خاكي پيوند مي‌داد و عروس و داماد در حلقه مادران و پدران خويش بدرقه مي‌شدند. حياط كوچك به كوچه باريك پيوست. مردي از شيب كوچه حسينيّه، بالا ‌آمد. روحاني رشيد قامتي كه يكسال بعد رئيس‌جمهور شد. گزارش جبهه جنگ را آماده كرده بود تا به اطلاع امام برساند. ايستاد. آشنا بودند. سلامي و كلامي ديگر آغاز شد.

ـ خير است انشاءالله.

ـ خانه‌ي امام بوديم. در خانه كوچكي كه كار بزرگي صورت گرفت: «آقا»، ليلي و مجنون را عقد كردند؛ ‏ـ شيرين و فرهاد را! ... بيژن و منيژه را... به‌به، چه خوب. امام كه عاقد باشند، همه هوس تجديد فراش مي‌كنند!

روحاني از جبهه رسيده، طنزآميز سخن مي‌گفت. خنديد و خنداند. و خداحافظي كرد. جوانك داماد شده، روحاني همراه را (مسئول مهريه را!) مخاطب قرار داد و گفت خدا را شكر كه آنچه در جبهه جنگ مي‌گذرد شادي‌آور است و شادابي‌آور.‏و مخاطب سكوت كرد.

فردا خبرهاي پنهان شده بر آفتاب افتاد. طلوع واپسين روزهاي مهرماه59 شمسي، غروب خرمشهرِ آزاد و مستقلّ ِ پيشين را آشكار كرد. بيژن و منيژه را ياراي سخن گفتن نبود. شگفتي و شرمندگي در نگاهشان موج مي‌زد. روز عقد، درست و دقيق، همان روز بود كه خرّمشهر سقوط كرده بود! و امام مي‌دانست.

ـ با اين وصف چگونه توانست در نخستين مجلس زندگي مشتركِ ما حضور پيدا كند؟!

ـ و چگونه توانست مباحثه‌ي مشترك ما را در باب مهرّيه، تحمّل كند؟!

ـ اين شرم شگفت را كه ما دو جوانك مدّعي در چنين هنگامه‌ي پرشوري از شهادت و مقاومت و تلخكامي در كوچه‌هاي عشق و رشادتِ خرّمشهر غيبت داشته‌ايم و جهان‌آراي زندگي ظاهري خويش شده‌ايم، «ما خودمان» چگونه تحمّل خواهيم كرد؟!

ـ ما مديونيم؛ مديون زنان و مرداني كه حجلة شرف و شهادت را در خرّمشهرِ استقامت و آگاهي با خون خويش آراستند و ناگفته و نانوشته نيز پيغام دادند كه مبادا هيچكس در برگزاري مجلس عقد جوانان شهرهاي ايران (اگرچه در همان روز سقوط خرّمشهر) كوچكترين خللي ايجاد كند. و حتّي خبر بدهد و حكايت كند و به رويشان بياورد!

... امّا بيژن و منيژه از آن پس به شكرانه‌ي اين اتفاق شگفت، براي هميشه پيمان بستند كه تلخي را، هرچند بزرگ و بسيار و همپايه‌ي سقوط خرّمشهر، با لبخند زدن و بردباري ورزيدن و به روي مهمان نياوردن و هيچ مجلس عاشقانه‌اي را برهم نزدن و هيچ جلسه‌ي آرزومندانه‌يي را تعطيل نكردن و هيچ دل اميدواري را نشكستن، تحمّل كنند. و در عمق و اوج شكست‌ها، اگرچه فرو شكستن بيژن و منيژه در چاه افسانه‌ايِ روزگار باشد، از آن واقعه بياموزند و بخوانند:‏

                                              چه خوش باشد كه بعد از انتظاري

                                                                                 به اميّدي رسد اميّدواري

                                              از آن بهتر وزان خوشتر نباشد

                                                                         دمی که می رسد یاری به یاری!

رستم و حيدر!

بعضي، از دو طرف مي‌خورند. بعضي ديگر هم از هر دو طرف. امّا تفاوتش در اين است كه اعضاي گروه اوّل حلوا مي‌خورند و اعضاي گروه دوّم چماق!

فردوسي از گروه دوّم بود. از هر دو طرف خورد، امّا چوب. او از يكسوي چوب كساني را خورد كه شاهنامه را بيشتر شهادتنامه‌اي ديدند در ستايش شرف و شعور و پهلواني و دادگستري و آدميّت و رادي و مردمي، تا در ستايش شاهان متعصّب و مهاجم و مغروري مانند محمود غزنوي. و از سوي ديگر چوب كساني را خورد كه مي‌گفتند شاهنامه بيشتر تملّق‌نامه‌اي است براي سلاطين و طواغيت و ظلمه.

شاهنامه اگر همان بود كه سلطان محمود مي‌خواست، پس چرا از آن استقبال نكرد؟ يا اگر استقبال كرد، به تلخي و تندي بدرقه كرد؟ صاحب كتاب معروف تاريخ سيستان گزارش داده است كه: محمود گفت اندر سپاه من هزار مرد چون رستم است. فردوسي گفت زندگاني بر خداوند دراز باد، ندانم اندر سپاه او چند مرد چون رستم باشد؟ امّا اين دانم كه خداي تعالي خويشتن را هيچ بنده چون رستم نيافريد. اين بگفت و زمين بوسه كرد و برفت. محمود، وزير را گفت اين مردك [!؟] مرا به تعريض دروغزن خواند. وزير گفت ببايد كشت! فردوسي دل آزرده يكسر به هرات رفت و در خانه اسماعيل ورّاق (پدر رازقي شاعر) ماند. مأموران محمود به دنبالش تا طوس رفتند و نيافتند.

همين حكايت را صاحب كتاب معروف ديگر يعني "چهارمقاله" با نثر جالب و جاذب قرن ششم هجري چنين روايت كرده است:[قبل يا بعد از جلسه‌ي گفتگوي سلطان محمود و فردوسي درباره رستم؟] محمود با آن جماعت [مشاوران دربار!] تدبير كرد كه فردوسي را چه دهيم؟ گفتند پنجاه هزار درهم، و اين خود بسيار باشد، كه او مردي رافضي است و بر رفض او اين بيت‌ها دليل است كه او گفت:

                         حكيم اين جهان را چو دريا نهاد

                                                       برانگيخته موج از او تند باد

                         يكي پهن كشتي به سان عروس

                                                      بياراسته همچو چشم خروس

                         محمد بدو اندرون با علي

                                                        همان اهل بيت نبيّ و وصي

                         بر اين زادم و هم بر اين بگذرم

                                                        يقين دان كه خاك پي حيدرم

                         اگر چشم داري به ديگر سراي

                                                         به نزد نبيّ و علي گير جاي

و سلطان محمود مردي متعصّب بود، در او اين تخليط بگرفت و مسموع افتاد. در جمله، بيست هزار درهم به فردوسي رسيد. به غايت رنجور شد و به گرمابه رفت و برآمد. فقّاعي بخورد و آن سيم ميان حمّامي و فقّاعي قِسم فرمود. سياستِ محمود بدانست، به شب از غزنين برفت. و به هري به دكّان اسمعيل ورّاق پدر ازرقي فرود آمد. و شش ماه در خانه او متواري بود، تا طالبان محمود به طوس رسيدند و بازگشتند. و چون فردوسي ايمن شد، از هري روي به طوس نهاد.

ممكن است نوع يا نحوه‌ي روايت‌ها مختلف و مخالف باشد، امّا آنچه از وراي همه گزارش‌ها مي‌توان دريافت همين است كه سلطان محمود غزنوي و حكيم ابوالقاسم فردوسي نه دست در دست بلكه روي در روي قرار گرفته‌اند. زبان فردوسي در طرح و شرح حكايت رستم چنان است كه محمود احساس حقارت كرد. چنين استنباط كرد كه شاهنامه، "حديث رقيب" است، حديث ديگران است. شايد بلكه به احتمال قريب به يقين، از فردوسي انتظار داشته است كه شاهنامه‌اش طرح و شرحِ نام و نشان و نيروي مادّي و معنوي سلطان غزنوي باشد. طبع و طبيعت انسان مستبدّ، همين انتظار را اقتضا مي‌كند. مي‌بايست پهلوان پيروز شاهنامه و نماد ملّت ايران و نماينده‌ي برخوردار از قدرت الهي و آسماني، نامش محمود مي‌بود نه رستم. مي‌بايست همه شاهنامه فردوسي يا اقل بخش بزرگترش حكايت مشروح و روايت مبسوطي مي‌بود از دليري‌ها و لشكركشي‌ها و فتوحات سلطان محمود غزنوي.

آدم مستبدّي مثل سلطان محمود ـ كه البته شايد اقتضاي زمين و زمان هم در آن روزگار همين بوده است ـ فقط از كسي نمي‌رنجيد كه مستقيماً به او پرخاش كرده باشد، بلكه او از كسي هم كه تمام شاهنامه را يا قسمت اعظمش را به ديگران، به رقيبان، به غَزويانِ غيرِ غزنويان (!) و بطور كلّي به زمان و مكاني اختصاص داده است كه غير از زمان و مكانِ مطلوبِ محمود است، به شدّت مي‌رنجيد. و رنجيد. رنجش سلطان استبداد، در اينجا با رنجش آدم‌هاي معمول، تفاوت اساسي دارد. رنجش سلطان، صدور فرمان قتل است. و "وزير نيز گفت: ببايد كشت" ... جانمي جان!

سلطان از وزير بهتر، وزير از سلطان بهتر. و اينگونه است كه به تعبير عروضي سمرقندي، "طالبانِ" محمود، براي دستگيري يا كشتن فردوسي، تا توس تاختند ولي او را نيافتند، چون يكسر به هري (هرات) رفته بود. واژه "طالبان" در زمانه‌ي ما به آن گروه از آدميان اطلاق مي‌شود كه در انديشه و اعتقاد خويش سخت سنگند، سخت‌سرند، متحجّر‌اند و سنگواره، متعصّب‌اند و متصلّب، كورند و كر. البته معلوم است كه اين واژه در كتاب عروضي سمرقندي به اين معنا (معناي خاص در قرن بيست و يكم ميلادي) بكار نرفته بلكه ناظر به همان مفهوم لغوي است، امّا اگر از آن روزگار به اين روزگار بخواهيم پيوند بزنيم، بايد بگوييم اين واژه در اين حكايت، خوش نشسته است! در واقع، سلطان غزنوي كساني را در پي حكيم توسي به تعقيب فرستاد كه انديشه و اعتقادشان تالي تلو "طالبانِ" زمان‌ ما بوده است و هر دو نيز از خاك افغان برخاستند و آه و افغان از دل همه برآوردند. و صد البته حساب طالبان (چه در قرن چهارم هجري و چه در قرن چهاردهم هجري) از حساب ملّت شريف افغان جداست.

اگر راست است كه فردوسي واقعاً آن كلام را روي در روي سلطان غزنوي بر زبان آورده و نيز اگر درست است كه صله سلطان را به حمّامي و فقّاعي يعني به كيسه كش و آبجوفروش (ماءالشعير فروشِ) گرمابه بخشيده، پس بايد گفت نخستين ويژگي برجسته فردوسي و شاهنامه‌اش، رودررويي با سلاطين مستبدّي مانند سلطان محمود غزنوي بوده است. در اينصورت سرودن ابياتي را كه ستايشگر شاه غزنوي است بايد به علل و عوامل ديگري از قبيل ناگزيريِ گريزناپذير ارجاع داد. همان ابياتي كه گفته‌اند پس از چندي به ابيات جديدي در هجو سلطان، تغيير هويّت و تغيير جنسيّت داد.

ويژگي برجسته ديگري كه شاهنامه را به ميدان آن مواجهه‌ي تلخ و تند كشاند، شهرت شيعي بودن فردوسي است. فردوسي، ضدّ اهل سنّت نبود، امّا متأسفانه بسياري از درباريان سلطان محمود كه به نام اهل سنّت متمسّك بودند، گرايش ضدّ شيعي داشتند. آنها بودند كه اين بيت را به عنوان دليل رفض فردوسي به دادگاه غزنويان ارائه كردند:

                                   بر اين زادم و هم بر اين بگذرم

                                                                       يقين دان كه خاك پي حيدرم!

رستم و حيدر در كلام فردوسي، نماد مليّت و مذهب اوبود (بدون آنكه معنايش لزوماً دشمني با مليّت‌ها و مذهب‌هاي ديگر باشد). و همين دو نماد، كار دستش داد. همان، كه سه قرن بعد در كلام مولوي هم تكرار شد:

                              زين همرهان سست عناصر دلم گرفت

                                                             شير خدا و رستم دستانم آرزوست!

گوينده گفت: برخي از علل و عوامل مؤثر يا مقصّر در كاهش جاذبه‌ي كتابخواني، از اين قبيل است: بالا رفتن هزينه چاپ و نشر و نتيجتاً قيمت كتاب، افزايش سالهاي تحصيل و معطوف شدن بودجه‌ي خريد كتاب به (فقط) تهيه و تدارك كتب درسي اختصاصي و كمك درسي، فرهنگ نامساعد در اين خصوص يعني عدم اعتياد (احساس نياز) به مطالعه، گسترش تلويزيون و ماهواره و اينترنت و ظهور كتاب‌ها و كتابخانه‌هاي مجازي، سرعت و تراكم در زندگي شهري امروز (كه عوارضي مانند انباشتگي و شلوغي و بي‌حوصلگي و بي‌وقتي را همراه دارد)، علل و عوامل ديگر و ديگر... و بالاخره مميّزي‌هايي كه دم سردي و دلسردي را رواج مي‌‌دهد.

گوينده‌ي ديگر گفت: اين يكي، حرف بي‌ربطي است. در همه جاي دنيا، مميّزي هست. فقط اسم‌هايش فرق مي‌‌كند و رسم‌هايش. مهم اين است كه بي‌قانوني نشود. كار بايد قانونمند و روشمند باشد...

... در دنياي مدرن، مميّزي‌ها هم مدرن است! فرايند پنهان و پيچيده دارد. بزرگترين مميّزي همين است كه ارباب زر و زور در پشت پرده‌ي بازار كتاب و رسانه كمين كنند و به ضرب سكّه‌ي قلب در غرب بكوشند تا تلويزيون‌ها و ماهواره‌ها و روزنامه‌ها و خبرگزاري‌ها و كتاب‌هاي سفارشي و فرمايشي و زرخريد را برگلوگاه‌ها و گردنه‌هاي خبرساز و تئوري‌پرداز و نظريّه‌انداز غلبه دهند و صداي حقيقت جويان را به اين ترتيب در جهان و جامعه سانسور كنند.

ـ بله، اينهم يك‌نوع سانسور است. امّا نمي‌توان اين واقعيّت را ناديده گرفت كه مميّزي در هرحال موجودي است خوش اشتها و سيري‌ناپذير و دائماً (بنا به طبيعتش) متمايل به توسعه قلمرو و افزايش مصاديق و مبتلاي به شكّ و وسواس و سوءظنّ و مصلحت‌انديشي تمام نشدني...

... يكي از فرق‌هاي ما با غربيان شايد همين باشد كه آنها (يا بسياري از آنها) وقتي مي‌‌خواهند كسي صداي يك بلندگوي خاص را نشنود، ده تا بوق ديگر در اطرافش نصب مي‌‌كنند و از ده بلند‌گو مي‌‌بوقند، تا آن صداي مخصوص در لابلاي صداهاي جديد و جوراجور، گم و گور شود. بيشتر، اينطوري سانسور مي‌كنند. امّا شرقيان (يا بسياري از آنان)، ابتد از سيم بلندگوي باطل گوي سراغ مي‌‌گيرند تا حتي‌الامكان برقش را قطع كنند. اينست كه (به قول شما) غربي‌هاي پيچيده و پدرسوخته، جلوه‌ي آزاديخواهي پيدا مي‌‌كنند ولي شرقي‌هاي ساده و آزاده، متّهم به ديكتاتوري مي‌‌شوند.

ـ يعني جنابعالي مي‌‌فرماييد كه حتّي در حدّ اجراي قوانين هم نبايد مميّزي كرد؟ اگر اينطور باشد، معنايش تسليم شدن به ليبراليسم است و سكولاريسم و اومانيسم و پلوراليسم و همه اينها. درحالي كه به نظر من، مميّزي غير از سانسور است. مميّزي براي دفاع از قدرت و ثروت، همان سانسور است. امّا مميّزي براي دفاع از حقيقت، مميّزي علمي و اخلاقي و تربيتي و آموزشي است.

ـ بنده نمي‌گويم قانون بي‌قانون. امّا مي‌‌گويم بايد براي اين مسئله فكري كرد. هم روانشناسي و هم تجربه، نشان داده است كه وقتي مميّزي به شكل شغل در مي‌‌آيد و قاعده مي‌‌شود و رنگِ رويّه به خود مي‌‌گيرد، خوي و خصلت خاصّي را در آدمي نهادينه مي‌‌كند. خوي و خصلت خاصّي كه به اقتضاي طبيعتش هول و هراس از هر نوع نوآوري را همراه مي‌‌آورد. مهمتر از اين، حتي هول و هراس از كهنه‌آوري(!) يعني استناد به اصل و اصالت هم پا به ميدان مي‌‌گذارد. بهتر است نمونه و نشانه بدهيم. براي اينكه حرف ما را سياسي تلقّي نكنيد و باور كنيد كه كندوكاو عقلي و علمي است و مجرّب هم هست، از كارنامه دولتي‌ها كُد نمي‌آوريم. چون مي‌‌خواهيم روانشناسانه نگاه كرده باشيم نه سياسي كارانه...

... يكي از روزنامه‌هاي غير دولتي، ابتكار خوبي دارد. براي جلب و جذب نظر مردم به سمت و سوي كتابخواني، هر هفته يا هر ماه، كتاب خواندني خاصّي را خلاصه نويسي‌مي‌‌كند و در اختيار خوانندگانش قرار مي‌‌دهد. خود اين ابتكار و اقدام، يكي ازگام‌هاي مؤثر و يكي از راهكارهاي مفيد در جهت توسعه و تقويت كتابخواني است. در عصر شتاب و شدّت و بي‌وقتي و بي‌حوصلگي، به اين ترتيب مي‌‌توان عموم مردم را با خواندن كتاب‌هاي خلاصه شده و كوچك شده، به مطالعه عادت داد. امّا يكي از شاهد مثال‌هاي ما هم همينجاست. آثار طنز عبيد زاكاني در نظم و نثر، با تلخيص و تخليص، در اختيار مردم قرار داده شده بود. از قضا خلاصه‌كننده هم استاد همين رشته است، متخصّص طنز است، وفادار به متون است، تنگ‌نظر و خشك انديش هم نيست. با وجود اين اوصاف، دو بيت از شعر تمثيلي و معروفِ موش و گربه‌ي عبيد زاكاني (كه روزي در خلال سخنراني امام خميني هم حكيم ناميده شد) به اصطلاح اصلاح شده بود، مميّزي شده بود.

                                 گربه آن موش را بكشت و بخورد

                                                                  پس به [مطبخ!] بشد خرامانا

                                 موشكي بود در پسِ [مطبخ!]

                                                                زود برد اين خبر به موشانا

... فكر مي‌‌كنيد چرا واژه مطبخ (آشپزخانه) را در داخل علامت "كروشه" گذاشته‌اند؟ چون اصل (به ترتيب)، "مسجد" بوده است و "منبر"، نه مطبخ.

ـ چه اشكالي دارد؟ اگر بنا باشد كه نسبت به مقدّسات و ارزش‌هاي معنوي يك ملّت، حتي غفلتاً و ناخواسته اهانت شود يا شائبه و شبهه‌اش در اذهان اهل ايمان شكل بگيرد، ما بايد كدام را مهمتر و مقدّم بدانيم؟ شعر و قصّه‌ي عبيدالله را يا دين و ايمان عبدالله را؟

ـ شاهد از غيب رسيد! البته نبايد به پاي عالَم غيب بگذارم، بلكه بهتر است بگويم شاهد از عالَم عيب رسيد. اولاً سند تاريخي و اصيل را اصلاً نبايد مورد دستبرد قرار داد. درجه خفيفش دستبرد به معناي دست در آن بردن است و درجه شديدش هم دستبرد به معناي غارت كردن است. يعني، بدون قصد غارت، نتيجه عملي و ظاهري‌اش همين است. ثانياً مطبخ در اينجا معني ندارد و نمي‌تواند جايگزين مسجد و منبر شود ضمناً يادشان رفته كه بيت ديگر را هم مميّزي كنند: "دست و رو را بشست و مسح كشيد، ورد مي‌‌خواند همچو ملاّنا"! در كجا؟ در مطبخ؟!

روزي روي ديوار نوشته بودند مرگ برشاه خائن. كساني مرگ را به "درود" اصلاح كرده بودند، اما يادشان رفته بود كلمه "خائن" را هم اصلاح كنند! بنابراين، خوانده مي‌‌شد: درود بر "شاه" خائن. عبيد مي‌‌گويد: گربه پس از كشتن و خوردن موشي كه مست بود و عليه وي شعار داده بود، پشيمان شد و براي توبه كردن به مسجد رفت. آنگاه وضو گرفت و مسح كشيد و استغفار كرد و گفت كفّاره مي‌‌دهم (ديه مي‌‌دهم!). در اين اثنا موش حقير و خام و ذوق‌زده‌اي كه در پشت منبر پنهان بود شتابان به ميان همكارانش رفت و درباره توبة گربه، اطلاع‌رساني و خبررساني كرد. (لابد به قرينه‌ي همين كلمه، اختراع موشك يا لااقل پيشگويي‌اش را مي‌‌توان به عبيد زاكاني نسبت داد!). ثالثاً همه لطف و ظرافت كلام حكيمانه عبيد، از همين جا برمي‌خيزد كه او در برابر رياكاري‌هاي منافقانه يا ظاهرسازي‌هاي معتادانه حتي اگر در پوشش مسجد مقدس هم باشد موضع گرفته و با روانكاوي‌اجتماعي اش به سراغ بيماران و بيماري‌هاي رايج روزگار رفته است...

... البته فكر مي‌‌كنم اين مميّزي، كار خود مميّز نباشد و با مراجعه به سرمميّز(!) اتفّاق افتاده باشد، امّا نخست اينكه: نمونه منحصر به فرد نيست و بسياري از اصلاحات و ابداعاتِ ديگر هم در مراكز ديگر، از همين قبيل است. ديگر اينكه ريشه و روحيّه را بايد روانكاوي كرد. مصلحت انديشي، سوءظن و شكّاكيّت چه به قصد دفاع از قدرت و ثروت و چه به قصد دفاع از حقيقت (فارغ از حسن قصد و حسن نيّت) همواره همين محصول را به بار مي‌‌آورد، مرز پاياني و حدّيَقِف در عمل ندارد.

گوينده ثالث ساكت كه تاكنون گوش به هر دو سپرده بود، آتش‌بس داد و گفت: جمع قولين، راه نجات است. قانون بايد مبناي اصلي باشد. از اِعمال سليقه و نظريه شخصي حتي‌المقدور بايد پرهيز كرد. قاعده و استثناء، اصل و فرع، كلّ و جزء، هيچكدام نبايد جابجا شود. اصل بر مميّزي فكري و عقلانيِ جامعه‌ي رشيد و آگاه است. مميّزي‌هاي ديگر خلاف اصل است و نبايد حالت استثنايي‌اش را از دست بدهد و مصداق "تخصيصِ اكثر" باشد. عقل و برهان و تجربه و نيز شيوه‌هاي موفّق ديگران را بايد در اين مسير بكار گرفت.

codex26x

page03

                                             اقتصاد بيمار

تجربه تركيّه

                                   فرايند مفلس شدن!

         فصاحه سحبان و خطّ ابن مقلّة

                               و حكمة لقمان و زهد ابن ادهم

          اذا اجتمعت في‌المرء والمرء مفلس

                                    فليس له قدر بمقدار درهم!

اگر زيباگوييِ "سحبان وائل" و زيبانويسي "ابن مقله" و زيباانديشي "لقمان حكيم" و زيبا زيستيِ "ابراهيم ادهم"، همگي در وجود يكنفر جمع شود كه آدم ناداري باشد، چنين كسي به قدر يك درهم هم ارزش نخواهد داشت.

بله، اين سخن، اغراق‌آميز است. ببخشيد، شعر است. و البته تعريف خود شعر هم، قربانيِ همين اغراق شده است. گفته‌اند: "احسنُه اكذبُه". شعر، بهترينش آن است كه دروغ‌ترين باشد! ولي به هرحال سخن اغراق‌آميز هم ممكن است كپي‌برداري از واقعيت باشد. از واقعيّتِ كاه يا كوه. همين امروز و همين امشب، مهمان تازه واردي را نشان كنيد كه وارد يك مجلس عروسي مي‌شود. خوش‌نويس است، اديب است، فصيح است، حكيم است، زاهد است، "همه‌ي اينها باهم" است، هرچه خوبان همه دارند او يكجا دارد، امّا مفلس است، ارزانپوش است، نيازمند است. در مقابل، مرد ديگري را مجسّم كنيد كه وارد مجلس مي‌شود در حالي كه نه خطّش خوب است نه سخنگويي‌اش نه علمش نه زهدش، ولي تا دلتان بخواهد ثروتمند است. لطفاً پيدا كنيد پرتقال‌فروش را. يعني ترسيم بفرماييد تابلويي را كه نشان‌دهنده‌ي تعداد ركوع و سجود آدم‌ها در محرابِ همين قبله‌ي عالم است.

بله، مي‌دانم. مي‌دانم كه جامعه ما خوشبختانه از اين زمينه و زمانه‌برخوردار است كه به عل